Staqflyasiya Nədir, Niyə Baş Verir?
1970-ci illər: Staqflyasiya Anlayışının Ortaya Çıxması
Staqflyasiya termini ilk dəfə istifadə edildiyi dövrə nəzər salmaq üçün bizi 1965-ci ilə, bu anlayışın ortaya çıxdığı tarixə geri aparmaq lazımdır. O dövrdə iqtisadi çətinliklərlə mübarizə aparan Böyük Britaniyada, siyasətçi Iain Macleod, Birləşmiş Krallığın Avam Palatasında etdiyi çıxışında bu termini ilk dəfə səsləndirən şəxs oldu. Lakin staqflyasiyanın dünya iqtisadiyyatına daxil olması və bu anlayışın iqtisadi tarazlıqları dəyişməsi 1970-ci illərə təsadüf edir.
O dövrdə yaşanan qlobal neft böhranı, mövcud iqtisadi nəzəriyyə və praktikaların yenidən qiymətləndirilməsini zəruri etdi. Bu dövrə qədər Keynesçi iqtisadi modellər üstünlük təşkil edirdi ki, bu yanaşmaya görə yüksək inflyasiya ilə yüksək işsizlik bir arada mümkün deyil. Lakin neft böhranı zamanı Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı (OPEC) neft hasilatını azaltdı və qiymətləri artırdı. Nəticədə ciddi enerji böhranı baş verdi və bu böhranın nəticəsi olaraq həm inflyasiya, həm də işsizlik eyni anda artmağa başladı. Bu isə "staqflyasiya" anlayışının dünya iqtisadiyyatını ifadə edən əsas anlayış olduğunu göstərdi.
1970-ci illərdə yaşanan bu prosesə "dönüm nöqtəsi" demək tamamilə yerindədir. Çünki staqflyasiyanın qlobal iqtisadiyyatda başa düşülməsi və gələcəkdə baş verə biləcək oxşar iqtisadi problemlərə qarşı müdafiə mexanizmlərinin qurulması baxımından bu dövr kritik mərhələ hesab olunur.
Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı (OPEC) tərəfindən hasilatın azaldılması və qiymətlərin qaldırılması ciddi enerji böhranına səbəb oldu. Bu böhranın nəticəsi olaraq həm inflyasiya, həm də işsizlik eyni vaxtda artdı və “staqflyasiya” anlayışı qlobal iqtisadiyyatı xarakterizə edən əsas terminlərdən birinə çevrildi.
Bəzi rəqəmlərlə vəziyyəti daha aydın izah etmək olar:
1973-cü ildə ABŞ-da inflyasiya ikiqat artdı, 1974-cü ildə isə iki rəqəmli səviyyələrə çatdı. Paralel olaraq, 1975-ci ilin may ayında işsizlik səviyyəsi 9%-ə yüksəldi.
Staqflyasiyanın Səbəbləri Nələrdir?
Staqflyasiya idarə olunması çətin olan iqtisadi mərhələ kimi qeydə alınıb. Bu prosesin bu qədər mənfi istiqamətə yönəlməsinə səbəb olan amilləri dörd əsas başlıq altında toplamaq olar:
- Təklif Şokları:
İstehsal xərclərində birdən-birə və böyük artımlar olduqda həmin ölkənin iqtisadiyyatı çətin vəziyyətə düşür. Məsələn, enerji qiymətlərindəki kəskin artış istehsal xərclərinin yüksəlməsinə səbəb olur və nəticədə şirkətlər istehsalı azaltmaq kimi addımlar ata bilərlər. Amma nəticədə bu vəziyyət qiymətlərin artmasına, iqtisadi artımın isə zəifləməsinə səbəb olur.
- Xarici Şoklar:
Qlobal iqtisadi durğunluqların yerli iqtisadiyyata təsiri də mənfi olur. Xüsusilə bir ölkədə idxal artır, lakin ixrac zəifləyirsə, bu, daxili bazarda qiymət artımlarına yol aça bilər.
- Gözləntilər:
İnflyasiya ilə bağlı gözləntilərin yüksək olması, işçilərin maaş tələblərinin artmasına, işəgötürənlərin isə bunu qarşılamaq üçün qiymətləri qaldırmasına səbəb olur. Bu gözləntilər həmçinin investisiya və istehlak xərclərinə də mənfi təsir göstərir və nəticədə iqtisadi durğunluq yaranır.
- Səhv İqtisadi Siyasətlər:
Yanlış pul və ya fiskal siyasətlər iqtisadi tarazlığın pozulmasına səbəb olur. İnflyasiyanı nəzarət altına almaq üçün tətbiq olunan sərt pul siyasətləri isə nəticədə iqtisadi durğunluqla nəticələnə bilər.
Staqflyasiya İstehsalçını və İstehlakçını Necə Təsir Edir?
Staqflyasiyanın həm istehsalçı, həm də istehlakçı tərəfdə çətin bir iqtisadi mühit yaradacağı aydındır. İstehsalçılar artan xərc təzyiqi ilə mübarizə aparırlar və bu vəziyyət təbii olaraq işlərin kiçilməsinə və durğunluğa səbəb olur. İstehlakçılar isə bir tərəfdən artan yaşam xərcləri ilə, digər tərəfdən isə gəlirlərinin azalması ilə mübarizə aparmalı olurlar. Nəticədə iqtisadi fəaliyyət zəifləyir və bərpası çətin bir iqtisadi vəziyyət ortaya çıxır.
Ayrı-ayrılıqda baxsaq, staqflyasiyanın istehsalçılara təsiri aşağıdakı kimi sıralana bilər:
- Məhsuliyyət xərclərinin artması:
Staqflyasiya dövrlərində enerji, xammal, əmək haqqı kimi əsas istehsal komponentlərində xərclər sürətlə artır.
- Tələbdə kəskin azalma:
İqtisadi durğunluq istehlakçıların alıcılıq qabiliyyətini zəiflətdiyi üçün, istehsalçılar məhsul sata bilmir, bu da anbarda məhsul yığılmasına səbəb olur.
- İstehsalın azalması:
İstehsalçılar, yüksələn xərclər və zəifləyən tələblə üz-üzə qaldıqda, istehsal həcmini azaltmağa məcbur olurlar. Bu isə işçi qüvvəsinə ehtiyacın azalmasına və işdən çıxarılmalara gətirib çıxara bilər.
- Maliyyə problemləri:
Artan xərclər və azalan gəlirlər nəticəsində şirkətlərin nağd pul axınında problemlər yarana bilər. Bu vəziyyət borcların qaytarılmasında problemlərə və yeni kreditlərə çıxışın məhdudlaşmasına yol aça bilər.
İndi isə staqflyasiyanın istehlakçılara təsirinə baxaq:
- Qiymətlərdə sürətli artım:
Staqflyasiya dövründə məhsul və xidmətlərin qiymətləri sürətlə yüksəlir ki, bu da istehlakçıların alıcılıq gücünün azalmasına və həyat səviyyəsinin pisləşməsinə səbəb olur.
- İşsizliyin artması / gəlirlərin azalması:
Belə dövrlərdə çox sayda insan işsiz qala və ya maaş azalmaları ilə üzləşə bilər. Nəticədə xərclər azaldılır, yalnız zəruri ehtiyaclara xərcləmə edilir.
- Faiz dərəcələrinin artması:
Yüksək inflyasiyaya iqtisadi durğunluq da əlavə olunduqda, faiz dərəcələri artır. Bu isə kreditlərin bahalaşmasına və borclanmanın çətinləşməsinə səbəb olur.
- Gələcəyə dair qorxu:
İqtisadi qeyri-müəyyənliklər istehlakçılarda gələcək üçün narahatlıq yaradır. Bu isə iqtisadi fəaliyyətin daha da zəifləməsinə səbəb olur.
