Valyuta məzənnəsi necə müəyyən olunur?
Valyuta məzənnəsi hansı sistemlərlə müəyyən olunur?
Dünyada valyuta məzənnələri əsasən iki sistem üzrə formalaşır:
- Sabit məzənnə sistemi
- Üzən (sərbəst) məzənnə sistemi
Sabit valyuta məzənnəsi
Sabit məzənnə sistemində dövlət və ya Mərkəzi Bank milli valyutanın dəyərini müəyyən bir valyutaya və ya səbətə bağlayır. Bu sistemdə məzənnənin kəskin dəyişməsinin qarşısı inzibati və monetar alətlərlə alınır.
Keçmişdə sabit məzənnələr qızıl və ya gümüş kimi qiymətli metallara əsaslanırdı. Müasir dövrdə isə Mərkəzi Banklar:
- valyuta ehtiyatlarını idarə etməklə,
- faiz dərəcələrini dəyişməklə,
- bazara müdaxilə etməklə
məzənnəni qorumağa çalışırlar.
Sabit məzənnənin əsas çatışmazlığı odur ki, bazar reallıqları ilə ziddiyyət yarandıqda Mərkəzi Banklar ciddi resurs itkiləri ilə üzləşə bilər.
Üzən (sərbəst) valyuta məzənnəsi
Bu gün dünya ölkələrinin əksəriyyəti üzən məzənnə sistemindən istifadə edir. Bu sistemdə valyutanın dəyəri təklif və tələbin təsiri ilə formalaşır. Yəni valyuta bazarında hansı valyutaya tələbat çoxdursa, onun dəyəri yüksəlir, azdırsa — dəyəri düşür.
Valyutalar həftənin beş günü, sutkada 24 saat qlobal maliyyə mərkəzlərində alınıb-satıldığı üçün məzənnələr daim yenilənir və dəyişir.
Valyuta məzənnəsinə təsir edən əsas amillər
Valyuta məzənnələrinin dəyişməsinə bir neçə əsas faktor təsir edir:
1. İnflyasiya səviyyəsi
Yüksək inflyasiya valyutanın alıcılıq qabiliyyətini azaldır. Bu isə ixracın bahalaşmasına, tələbin azalmasına və nəticədə valyutanın dəyərinin düşməsinə səbəb olur.
2. Faiz dərəcələri
Yüksək faiz dərəcələri xarici investorlar üçün cəlbedicidir. Bu isə ölkəyə kapital axınını artırır və valyutaya tələbi yüksəldir. Aşağı faiz dərəcələri isə əks effekt yarada bilər.
3. İqtisadi artım və ÜDM
İqtisadi artım ölkənin maliyyə sağlamlığını göstərir. ÜDM-in artması investor etimadını yüksəldir və valyutaya olan tələbi artırır.
4. Ticarət balansı
Bir ölkənin ixracı idxalından çoxdursa, valyutaya tələb artır. Bu da məzənnənin möhkəmlənməsinə səbəb olur. Əks halda valyuta zəifləyə bilər.
5. Siyasi sabitlik və geosiyasi hadisələr
Siyasi risklər investorları ehtiyatlı davranmağa vadar edir. Qeyri-sabitlik valyutaya olan tələbi azaldır. Əksinə, sabit və etibarlı mühit valyutanın dəyərini gücləndirir.
Əmtəələr və valyuta məzənnəsi
Neft, qaz, qızıl, buğda kimi əmtəələr ixrac edən ölkələr üçün əmtəə qiymətləri valyuta məzənnəsinə birbaşa təsir göstərir. Əsas ixrac məhsullarına qlobal tələbin artması:
- ixrac gəlirlərini yüksəldir,
- ticarət balansını yaxşılaşdırır,
- milli valyutanın möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Forex bazarının rolu
Valyuta məzənnələrinin formalaşmasında forex bazarı əsas rol oynayır. Bu bazarda banklar, maliyyə institutları, fondlar və treyderlər iştirak edir. Forex dünyanın ən böyük və ən likvid maliyyə bazarıdır.
Bazar iştirakçılarının mövqeləri, spekulyativ əməliyyatlar və bazar psixologiyası məzənnələrin qısa müddətdə ciddi dəyişməsinə səbəb ola bilər. Qeyri-müəyyənlik dövrlərində investorlar daha təhlükəsiz valyutalara üstünlük verirlər ki, bu da məzənnələrə təsir edir.
Valyuta məzənnəsi sadəcə rəqəm deyil — iqtisadi gücün, etimadın və bazar gözləntilərinin əksidir. O, tələblə təklifin, makroiqtisadi göstəricilərin, siyasi sabitliyin və qlobal maliyyə bazarlarının birgə təsiri nəticəsində formalaşır.
Valyuta məzənnəsinin necə müəyyən olunduğunu anlamaq:
- xaricə pul göndərərkən,
- səyahət edərkən,
- investisiya qərarları verərkən
daha düzgün və məlumatlı seçimlər etməyə imkan yaradır.
