Depozit sistemi necə işləyir?
Bank depoziti nədir?
Bank depoziti dedikdə, fiziki və ya hüquqi şəxslərin öz pullarını müvəqqəti olaraq bankda saxlaması başa düşülür. Bu vəsaitlər müxtəlif depozit hesablarına yerləşdirilir və hesab sahibinin bankla bağladığı müqaviləyə uyğun olaraq idarə olunur.
Vacib bir məqam odur ki, depozit banka yerləşdirildiyi andan etibarən hüquqi baxımdan bankın aktivinə çevrilir, bank isə həmin məbləği müştəriyə geri qaytarmaq öhdəliyini daşıyır. Yəni depozit bank üçün öhdəlik, müştəri üçün isə tələb hüququ hesab olunur.
Depozit sistemi necə işləyir?
Depozit sisteminin işləmə prinsipi sadə, lakin effektiv mexanizmə əsaslanır:
- Müştəri öz pulunu bank hesabına yerləşdirir
- Bank həmin vəsaiti təhlükəsiz şəkildə saxlayır və müqaviləyə uyğun faiz ödəyir
- Bank toplanan depozitləri kredit və digər maliyyə alətləri vasitəsilə dövriyyəyə buraxır
- Bank kreditlərdən və investisiyalardan gəlir əldə edir
- Müştəri isə istədiyi vaxt (hesab növündən asılı olaraq) vəsaitini geri çəkə bilir
Bu sistem həm əmanətçilər, həm banklar, həm də ümumi iqtisadiyyat üçün qarşılıqlı fayda yaradır.
Depozit hesablarının əsas növləri
Banklarda bir neçə əsas depozit növü mövcuddur və hər biri fərqli ehtiyaclara xidmət edir.
Cari (tələbli) depozit hesabları
Cari hesablar gündəlik əməliyyatlar üçün nəzərdə tutulur. Bu hesablara yerləşdirilən vəsait istənilən vaxt məhdudiyyətsiz çıxarıla bilər. Adətən:
- bank kartları,
- köçürmələr,
- nağd əməliyyatlar
vasitəsilə istifadə olunur. Bəzi hallarda banklar cari hesablar üçün aylıq xidmət haqqı tətbiq edə bilər.
Əmanət (yığım) hesabları
Əmanət hesabları vəsaiti saxlamaq və faiz gəliri əldə etmək məqsədi daşıyır. Bu hesablarda faiz dərəcəsi cari hesablardan daha yüksək olur. Lakin adətən:
- minimal balans tələbi,
- aylıq əməliyyat limiti
kimi şərtlər mövcud ola bilər.
Çağırışlı (call) depozit hesabları
Bu hesablar cari və əmanət hesablarının xüsusiyyətlərini birləşdirir. Müştəri vəsaiti nisbətən sərbəst istifadə edə bilir, eyni zamanda faiz gəliri də əldə edir. Azərbaycanda bu hesablar müxtəlif adlarla təqdim oluna bilər.
Müddətli depozitlər (vaxtlı əmanətlər)
Müddətli depozitlərdə pul müəyyən müddət (məsələn, 3, 6, 12 ay və ya daha uzun) bankda saxlanılır. Müddət bitmədən vəsait çıxarıldıqda faiz itkisi ola bilər. Bu depozit növü:
- daha yüksək faiz dərəcəsi,
- stabil gəlir
təklif etdiyi üçün uzunmüddətli planlama edən şəxslər üçün uyğundur.
Depozitlər nə dərəcədə təhlükəsizdir?
Depozit sisteminin etibarlılığı birbaşa depozit sığortası mexanizmi ilə bağlıdır. Bir çox ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da əmanətlərin müəyyən məbləğə qədər qorunması mexanizmi mövcuddur. Bu sistem bankın maliyyə çətinliyi yaşaması halında belə əmanətçilərin vəsaitinin qorunmasını təmin edir.
Depozit sığortası insanların bank sisteminə olan etimadını artırır və bank sektorunun sabitliyinə töhfə verir.
Böyük məbləğli depozitlər və nəzarət mexanizmi
Banklar maliyyə şəffaflığını təmin etmək üçün böyük məbləğli depozit əməliyyatlarını müvafiq qurumlara bildirə bilərlər. Bu, əsasən:
- çirkli pulların yuyulmasının qarşısının alınması,
- maliyyə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi
məqsədi daşıyır. Bu cür nəzarət mexanizmləri müştəri üçün risk deyil, əksinə bank sisteminin sağlam işləməsinə xidmət edir.
Depozit sisteminin iqtisadiyyata təsiri
Depozit sistemi təkcə fərdi əmanətçilər üçün deyil, bütövlükdə iqtisadiyyat üçün vacib rol oynayır:
- Banklar depozitlər hesabına kredit verir
- Bizneslər maliyyə resurslarına çıxış əldə edir
- İstehsal və istehlak artır
- Pul dövriyyəsi sürətlənir
Yəni depozit sistemi iqtisadiyyatın can damarlarından biri hesab olunur.
Depozit sistemi insanların vəsaitlərini təhlükəsiz şəkildə saxlamasına, bankların isə bu vəsaitləri iqtisadiyyata yönəltməsinə imkan yaradır. Müxtəlif depozit növləri fərqli maliyyə ehtiyaclarını qarşılayır və hər kəs öz məqsədinə uyğun seçim edə bilər.
Qısaca desək, depozit sistemi etibar, təhlükəsizlik və dövriyyə üzərində qurulmuş maliyyə mexanizmidir və sağlam bank sisteminin əsas sütunlarından biridir.
