Banklar pulu necə qazanır?
Faiz gəlirləri: Bankların əsas qazanc mənbəyi
Faiz gəlirləri kommersiya banklarının ən əsas və davamlı gəlir mənbəyidir. Bankların iş prinsipi burada çox sadə mexanizm üzərində qurulub. Banklar əmanətçilərdən pul cəlb edir və bu pula görə onlara müəyyən faiz ödəyir. Əmanətçilər üçün bu, həm gəlir əldə etmək, həm də vəsaitin təhlükəsiz saxlanılması deməkdir.
Bank isə toplanan bu vəsaitləri kreditə ehtiyacı olan müştərilərə daha yüksək faizlə verir. Nəticədə bank ödədiyi faizlə aldığı faiz arasındakı fərqdən, yəni faiz marjasından gəlir əldə edir.
Məsələn:
- Əmanətçiyə illik 6% faiz ödənilir
- Kredit alan müştəridən illik 14% faiz tutulur
Bu iki göstərici arasındakı fərq bankın əsas qazanc mənbəyidir. Lakin bu proses banklar üçün risksiz deyil. Banklar kredit verdikdə borcalanın krediti qaytara bilməməsi riskini də daşıyır. Buna görə kredit riski bank fəaliyyətində xüsusi önəm daşıyır.
Faiz dərəcələri niyə banklar üçün bu qədər önəmlidir?
Faiz dərəcələri bankların gəlirliliyinə birbaşa təsir edir. Qısamüddətli dövrdə faiz dərəcələri əsasən Mərkəzi Banklar tərəfindən müəyyən olunur. Məqsəd iqtisadiyyatda balansı qorumaq, inflyasiyanı nəzarətdə saxlamaq və maliyyə sabitliyini təmin etməkdir.
Uzunmüddətli dövrdə isə faizlər bazarda təklif və tələbin təsiri ilə formalaşır. Kreditə tələbin artması faizlərin yüksəlməsinə, tələbin azalması isə faizlərin enməsinə səbəb ola bilər.
Ümumilikdə:
- Aşağı faiz dövrü – kreditlər ucuzlaşır, borclanma artır, banklar daha çox kredit verərək gəlir əldə edir
- Yüksək faiz dövrü – kreditlər bahalaşır, borclanma azalır, lakin bankların əmanət xərcləri arta bilər
Bu səbəbdən banklar faiz mühitini daim diqqətlə izləyir və strategiyalarını buna uyğun qurur.
Kapital bazarları ilə bağlı gəlirlər
Banklar təkcə kredit verən qurumlar deyil, eyni zamanda kapital bazarlarında da aktiv rol oynayırlar. Kapital bazarları, maliyyəyə ehtiyacı olan şirkətlərlə vəsaitini investisiya etmək istəyən investorları bir araya gətirən sistemdir.
Banklar bu sahədə aşağıdakı xidmətləri göstərərək gəlir əldə edir:
- Səhmlərin və istiqrazların yerləşdirilməsi
- Alqı-satqı (trading) əməliyyatları
- Şirkətlərin birləşməsi və satın alınması üzrə məsləhət xidmətləri
- Böyük layihələr üçün maliyyələşmə strukturlarının qurulması
Bu xidmətlər əsasən iri şirkətlər üçün təqdim olunur və banklar bunun müqabilində komissiya və xidmət haqları qazanır. Lakin kapital bazarlarından əldə olunan gəlirlər daha dəyişkəndir. İqtisadi durğunluq dövrlərində bu gəlirlər azalır, iqtisadi yüksəliş dövrlərində isə əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Komissiya və xidmət haqlarından gəlirlər
Bankların daha sabit və risk səviyyəsi aşağı olan gəlir mənbəyi isə komissiya gəlirləridir. Bu gəlirlər faiz dərəcələrindən və bazar dalğalanmalarından nisbətən az asılıdır.
Banklar aşağıdakı xidmətlərə görə komissiya əldə edir:
- Bank hesablarının aylıq xidməti
- Kart əməliyyatları və kart haqları
- Pul köçürmələri
- Kredit kartı xidmətləri
- İnvestisiya və aktivlərin idarə olunması
- Saxlayıcı (custodian) xidmətlər
Xüsusilə varlı müştərilər üçün təqdim olunan wealth management və investisiya idarəetməsi xidmətləri banklar üçün uzunmüddətli və stabil gəlir yaradır.
Banklar üçün gəlir balansı niyə vacibdir?
Sağlam bank modeli yalnız bir gəlir mənbəyinə əsaslanmır. Yalnız kredit faizlərinə güvənən banklar iqtisadi şoklara qarşı daha həssas olur. Buna görə müasir banklar:
- faiz gəlirlərini,
- kapital bazarları gəlirlərini,
- komissiya gəlirlərini
şaxələndirməyə çalışır. Bu yanaşma bankların iqtisadi böhran dövrlərində belə fəaliyyətini davam etdirməsinə imkan yaradır.
Qısacası, banklar pulu əsasən faiz fərqi, maliyyə bazarları xidmətləri və komissiya haqları hesabına qazanır. Əmanətçilərlə borcalanlar arasında vasitəçi rolunu oynayan banklar, eyni zamanda maliyyə sisteminin dayanıqlığını təmin edən əsas institusiyalardandır.
Qısacası, banklar yalnız pul saxlayan qurumlar deyil — pulu dövriyyəyə buraxaraq iqtisadiyyatın işləməsini təmin edən maliyyə mexanizmləridir.
