Minimum Əməkhaqqı Nədir? Maaş Artımı Necə Hesablanır?
Minimum Əməkhaqqı Nədir?
"Lüğəvi mənada 'minimum' — ən az deməkdir. Minimum əməkhaqqı, adi bir iş günü üçün ödənilən və işçinin qida, yaşayış, geyim, tibbi xidmət, nəqliyyat və mədəni tələbat kimi əsas ehtiyaclarını mövcud bazar qiymətləri fonunda ən az səviyyədə təmin etməyə yetən məbləğdir.
Ölkəmizdə milyonlarla əmək müqaviləsi ilə çalışan şəxsin maaşı bu göstəriciyə əsasən hesablanır. Qanunla müəyyən edilmiş məbləğ olduğundan, işəgötürənlər işçilərə minimum əməkhaqqından aşağı maaş verə bilməzlər. Minimum əməkhaqqı — adi bir iş günü qarşılığında ödənilən və işçinin zəruri ehtiyaclarını günün qiymətləri ilə minimum səviyyədə qarşılamağa yetəcək qədər olan məbləğdir.
Xalis və Ümumi Əməkhaqqı Nədir?
Minimum əməkhaqqı və maaş artımı ilə bağlı məsələlər müzakirə edilərkən, bəzən xalis və ümumi əməkhaqqı anlayışları qarışıqlığa səbəb ola bilər. Çünki bəzi işəgötürənlər maaş təklifini ümumi məbləğlə, bəziləri isə təmiz (xalis) məbləğlə bildirirlər. Bəs bu anlayışlar nə deməkdir?
İşçilər hər ay gəlir vergisi, sosial sığorta haqqı kimi ödənişlər etməli olurlar. Adətən bu ödənişlər əməkhaqqından çıxılaraq işəgötürən tərəfindən ödənilir. Bu tutulmalar hesablanmamış əməkhaqqıya ümumi əməkhaqqı (yəni ilkin, tam məbləğ) deyilir. Bu tutulmalar hesablandıqdan sonra işçinin faktiki olaraq aldığı məbləğ xalis əməkhaqqı kimi müəyyən olunur. Yəni xalis əməkhaqqı – işçinin faktiki olaraq aldığı, istifadə edə bildiyi məbləğdir.
Minimum Əməkhaqqında Artım Faizi Necə Müəyyən Olunur?
Azərbaycanda minimum əməkhaqqının artırılması prosesi bir sıra sosial-iqtisadi göstəricilər və dövlətin sosial siyasət prioritetləri əsasında həyata keçirilir. Bu qərar Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə rəsmi olaraq təsdiq edilir.
Minimum əməkhaqqının artırılması ilə bağlı qərarlar hazırlanarkən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi, Maliyyə Nazirliyi, İqtisadiyyat Nazirliyi və digər aidiyyəti qurumların təklif və rəyləri əsas götürülür. Qərar verərkən aşağıdakı amillər əsas götürülür:
- İllik inflyasiya səviyyəsi
- Ölkədəki orta aylıq əməkhaqqı
- Əhalinin alış qabiliyyəti
- Əmək bazarının durumu
- Dövlətin sosial müdafiə strategiyası
Minimum əməkhaqqı ilə bağlı son qərar Prezidentin sərəncamı ilə təsdiqlənir və bu sənəddə qərarın qüvvəyə minmə tarixi də qeyd olunur. Əksər hallarda bu dəyişikliklər yeni ilin əvvəlindən – yəni 1 yanvardan tətbiq edilir.
Baxmayaraq ki, bu prosesdə işçi və işəgötürən birliklərinin, eləcə də ictimai təşkilatların fikirləri nəzərə alınır, qərar səsvermə və ya komissiya əsasında deyil, birbaşa icraedici qərar şəklində qəbul edilir.
Maaş Artımı Necə Hesablanır?
Azərbaycanda əməkhaqqı artımı bir neçə əsas amilə əsaslanaraq müəyyən olunur. Ən vacib göstəricilərdən biri minimum əməkhaqqının artırılmasıdır. Bununla yanaşı, illik inflyasiya səviyyəsi, işçinin peşəkar təcrübəsi və məhsuldarlığı, işəgötürənin maliyyə vəziyyəti və sektor üzrə əməkhaqqı standartları da maaş artımı zamanı nəzərə alına bilər.
Maaş artımı ümumi və ya net (xalis) əməkhaqqı əsasında hesablanır.Məsələn, əgər bir işçinin maaşı 1,000 manatdırsa və minimum əməkhaqqı 15% artırılıbsa, bu zaman maaşda təxminən 150 manat artım ola bilər və nəticədə əməkhaqqı 1,150 manata yüksələr. Ancaq bu artım qanunla hər kəs üçün məcburi deyil – yalnız minimum əməkhaqqı alan və ya ona yaxın maaşlı işçilər üçün tətbiq olunması zəruridir.
Daha yüksək maaş kateqoriyalarında artım faizi işəgötürənin təşəbbüsü ilə müəyyən edilir və bu zaman ölkənin iqtisadi durumu, işçinin vəzifəsi və şirkətin daxili siyasəti nəzərə alınır. Qısaca desək, minimum əməkhaqqı – işəgötürənin işçiyə ödəyə biləcəyi qanunla müəyyən olunmuş ən aşağı məbləğdir. Bu göstərici adətən Prezidentin sərəncamı ilə hər il yenilənir və əmək bazarına əhəmiyyətli təsir göstərir.
Digər tərəfdən, əməkhaqqına tətbiq olunan gəlir vergisi də nəzərə alınmalı olan mühüm faktordur. Maaş artımı hesablanarkən xalis məbləğ, yəni vergi və digər tutulmalardan sonrakı real gəlir əsas götürülməlidir.
Minimum Əməkhaqqının Artımının Sosial və İqtisadi Əhəmiyyəti
Minimum əməkhaqqının artırılması yalnız maaş alan işçiləri deyil, ümumilikdə ölkə iqtisadiyyatını və cəmiyyətin rifah səviyyəsini birbaşa təsir edir. Əhalinin daha çox istehlak etməsi isə kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinə müsbət təsir göstərir, daxili tələbat artır və iqtisadi fəallıq güclənir.
Digər baxımdan, maaş artımları insan kapitalına verilən dəyərin bir göstəricisidir – bu, əməkdaşların motivasiyasını artırır, istehsal keyfiyyətini yüksəldir və iş mühitində uzunmüddətli sabitliyə töhfə verir.
Lakin bu artımların düşünülmüş və balanslı şəkildə aparılması vacibdir. Əməkhaqqının real bazar imkanlarını aşan səviyyədə artırılması işəgötürənlər üçün əlavə maliyyə yükü yarada və nəticədə iş yerlərinin azalması ilə yanaşı, qeyri-rəsmi məşğulluğun artmasına səbəb ola bilər. Ona görə də, minimum əməkhaqqı artımları planlaşdırılarkən həm sosial rifah, həm də iqtisadi reallıqlar nəzərə alınmalıdır.
