Gross maaş nədir? Net maaş necə hesablanır?
Gross maaş nədir?
Gross (ümumi) və net maaş anlayışları haqqında yetərli məlumata sahib olmayan insanlar üçün bu mövzu tez-tez qarışıqlığa səbəb ola bilər. Ümumi maaş – şəxsin işlədiyi müddət ərzində qazandığı ümumi əməkhaqqı məbləğidir. Əslində “ümumi” olaraq ifadə edilən bu məbləğ, işçiyə edilən kəsintilərdən əvvəlki halını bildirir. Ümumi maaşdan edilən tutulmalar isə bu məbləği azaldır və nəticədə işçiyə ödənilən məbləğ net maaş olur.
Ümumi maaşı hesablamaq üçün aşağıdakı məbləğlər nəzərə alınmalıdır:
- Net maaş
- Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ödənilən sığorta haqları
- İşsizlik sığortası
- Gəlir vergisi
Bu kateqoriyaların hər biri ümumi maaş üzərindən hesablanır. Eyni zamanda bu tutulmalar ümumi maaşın dəqiq müəyyən edilməsinə imkan verir.
Net maaş nədir?
Ay sonunda işçinin faktiki olaraq əlində aldığı məbləğə net maaş deyilir. Ümumi maaşdan edilən vergi və digər tutulmalardan sonra yaranan bu məbləğ, işçiyə ödənilən təmiz əməkhaqqıdır. Başqa sözlə desək, ümumi və net maaş arasındakı əsas fərq – birincisinin tutulmalardan əvvəlki, ikincisinin isə tutulmalardan sonrakı məbləğ olmasıdır. Net maaşın hesablanması üçün ümumi məbləğdən müvafiq tutulmalar çıxılır.
Azərbaycanda işçilərin xalis (net) maaşı yalnız əsas əməkhaqqı ilə məhdudlaşmır. Əməkhaqqının real dəyəri ailə güzəştləri və əlavə iş saatları kimi amillərlə artır. Qanunvericiliyə görə, ailəli şəxslər və müəyyən güzəşt kateqoriyasına daxil olan işçilər gəlir vergisinin bir hissəsindən azad edilirlər. Məsələn, uşaqlı ailələr və şəhid ailəsi üzvlərinin vergi yükü daha az olduğu üçün onların maaşlarından çıxılan vergi məbləği azalır və nəticədə xalis maaş daha yüksək olur.
Eyni zamanda, normativ həftəlik iş saatı 40 saat olaraq müəyyənləşdirilib. Əgər işçi bu limiti aşaraq əlavə saatlarla işləyirsə, həmin saatlar “əlavə iş saatı” (mesai) kimi qiymətləndirilir və bu saatlara görə ödəniş adi saatlıq maaşın azı 1.5 misli ilə hesablanır. Məsələn, bir işçinin saatlıq maaşı 6 manatdırsa, əlavə iş saatı üçün 9 manat ödənilir. Əgər ay ərzində 10 saat artıq işləyibsə, bu onun maaşına əlavə olaraq 90 manat qazanc gətirir.
Ümumilikdə, xalis maaşın hesablanmasında əsas maaşla yanaşı, vergi güzəştləri, əlavə iş saatları və digər ödənişlər (məsələn, bonuslar) də nəzərə alınmalıdır. Bu yanaşma, işçinin real gəlirinin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə və əmək bazarında şəffaflığın təmin olunmasına töhfə verir.
Ümumi maaş ilə net maaş arasındakı fərqlər nələrdir?
Ümumi və net maaş arasında bir sıra fərqlərin olduğunu qeyd etmək olar. Net maaş, ümumi məbləğdən vergi və digər tutulmalar çıxıldıqdan sonra işçiyə ödənilən real məbləğdir. Bu iki maaş növünə təsir edən müxtəlif amillər mövcuddur. Aylıq tətbiq olunan vergi dəyişiklikləri isə birbaşa olaraq xalis maaşa təsir edir. Hətta ümumi maaş sabit qalsa belə, vergi dərəcələrindəki dəyişikliklər səbəbilə işçinin aldığı net məbləğ azala və ya arta bilər.
Net maaşın müəyyən olunması üçün müxtəlif hesablamalar/formullar mövcuddur. Bu hesablamalar arasında vergi dilimlərindəki artımlar da yer alır. Net maaş, ümumi maaş əsasında hesablanaraq işçilərə təqdim olunur. Bəzi şirkətlərin iş görüşmələri zamanı net və ümumi maaşla bağlı konkret məlumat verdiklərini də qeyd etmək lazımdır. Bu hal, işçinin il ərzindəki digər dəyişikliklərdən asılı olmadan alacağı net və ümumi maaşın əvvəlcədən bilinməsinə imkan yaradır. Beləliklə, işə başlamazdan öncə əməkdaş müəyyən müddət ərzində alacağı net əməkhaqqını bilmiş olur. Ümumi və net maaş arasındakı fərqi görən əməkdaşlar da bu məlumatlara əsaslanaraq qərar verirlər.
Ümumi maaşdan edilən tutulmalar hansılardır?
Ümumi maaş daxilində müxtəlif vergi tutulmaları mövcuddur. Bunlardan biri gəlir vergisi adlanır və bu vergi, əməkdaşların aylıq qazancı üzərindən dövlətə ödədiyi məbləği əhatə edir. Gəlir vergisi, maaş cədvəlində ümumi maaşdan edilən tutulmalardan biri kimi qeyd olunur və hesablaması müəyyən faktorlardan asılıdır. Gəlir vergisinin matrahının hesablanmasında – əməkdaşın ümumi maaşı üzərindən işçinin payı, işsizlik sığortası, sosial sığorta haqları çıxılır. Bundan əlavə, Sosial Sığorta Fondu üçün ödənilən sığorta haqları, işsizlik sığortası da tutulmalar sırasındadır.
Net maaş necə hesablanır?
Net və ümumi maaş hesablanarkən nəzərə alınmalı olan bir neçə əsas faktor mövcuddur. Bu hesablamalar üçün müəyyən formullardan istifadə olunur:
- Ümumi maaş = Net maaş + sosial sığorta haqları (SGK) + işsizlik sığortası + gəlir vergisi
- Net maaş = Ümumi maaş – (SGK + işsizlik sığortası + gəlir vergisi)
Hər bir əməkdaşın maaş məbləği və əlavə iş saatlarına görə fərqli nəticə verdiyi üçün əməkdaşın işlədiyi müəssisənin mühasibatlıq şöbəsinə müraciət edərək dəqiq hesablamalar aparması tövsiyə olunur.
