Ölkələrə görə pensiya (təqaüd) yaşı neçədir?
Almaniyada pensiya yaşı və sistemi
Ölkələrə görə pensiya yaşının necə fərqləndiyini göstərən ən yaxşı nümunələrdən biri Almaniyadır. Avropanın ən güclü iqtisadiyyatlarından biri olan Almaniya, güclü, lakin sürətlə qocalan əhalinin təzyiqi altındadır. Bu vəziyyət əmək fəaliyyətindən sonrakı dövrə birbaşa təsir göstərir. Almaniyada pensiya yaşı dövlətin davamlılıq siyasətlərinə uyğun olaraq mərhələli şəkildə artırılır. Hazırda həm kişilər, həm də qadınlar üçün bu yaş həddi mərhələli şəkildə 67-yə qaldırılıb. Bu tətbiq 1964-cü il və ondan sonra doğulan şəxslərə şamil edilir. Daha əvvəlki nəsillər isə təxminən 65 yaşında pensiyaya çıxa bilirlər.
Məsələn, 45 il ərzində mütəmadi olaraq sığorta haqqı ödəyən şəxslər Almaniyada pensiya yaşına çatmadan da bu hüququ əldə edə bilirlər. Bundan əlavə, bəzi peşə qrupları, xüsusilə fiziki cəhətdən ağır işlərdə çalışanlar daha erkən yaşda pensiyaya çıxa bilirlər. Ölkələrə görə pensiya yaşı sıralamasında İtaliya və Danimarka kimi ölkələr də Almaniyaya bənzər yaş aralıqlarını tətbiq edir.
Fransada pensiya sistemi
Fransa Avropanın ən geniş sosial təminat sistemlərindən birinə malik ölkələrdən biridir. Lakin son illərdə əhali strukturundakı dəyişikliklər bu sistem ətrafında ciddi müzakirələrə səbəb olub. Ölkələrə görə pensiya yaşı nəzərdən keçirildikdə, Fransada pensiya yaşı uzun illərdir ictimaiyyətin ən çox müzakirə etdiyi və islahat tələblərinin səngimədiyi mövzulardan biridir.
Son dövrlərdə Fransada ölkələrə görə pensiya yaşı tətbiqində mühüm dəyişiklik baş verib. 2024-cü ildə yaş həddinin 62-dən 64-ə qaldırılması ciddi etiraz və müzakirələrə yol açıb. Qanunun ləğv edilib-edilməyəcəyi ilə bağlı müzakirələr hələ də davam etsə də, bəzi peşə qrupları yaş həddini gözləmədən pensiyaya çıxa bilirlər.
Fransa sistemində diqqət çəkən digər bir məqam isə çevik seçimlərin mövcudluğudur. Şəxslər müəyyən şərtləri yerinə yetirdikdə yaş həddinə bağlı qalmadan pensiyaya çıxa və ya qismən işləmə modelini seçərək iş saatlarını azalda bilirlər. Lakin bu seçim alınacaq pensiya məbləğinə birbaşa təsir edir və əksər hallarda daha aşağı maaşla nəticələnir. Ölkələrə görə pensiya yaşı siyasətləri araşdırıldıqda, Fransadakı bu çevik modelin Skandinaviya ölkələrindəki daha az sərt yaş məhdudiyyətli sistemlərə bənzədiyi görünür.
İngiltərədə pensiya yaşı
İngiltərədə pensiya sistemi iki əsas sütun üzərində qurulub: dövlət pensiyası (State Pension) və fərdi pensiya planları. Ölkələrə görə pensiya yaşı ortalamasından yuxarıda olan İngiltərədə hazırda həm kişilər, həm də qadınlar üçün qanuni pensiya yaşı 66 olaraq müəyyən edilib. Gələcəkdə bu yaşın mərhələli şəkildə artırılması planlaşdırılır. İngiltərədə dövlət pensiyasına hüquq qazanmaq üçün şəxsin müəyyən müddət ərzində Milli Sığorta (National Insurance) ödənişləri etməsi tələb olunur.
İqtisadi amillər ölkələrə görə pensiya yaşı siyasətlərinə təsir etdiyi kimi, İngiltərədə də yaş həddinin 68-ə qaldırılması gündəmdədir. Bu addım ölkə iqtisadiyyatının uzunmüddətli perspektivdə qarşılaşa biləcəyi demoqrafik problemlərə qarşı bir tədbir kimi qiymətləndirilir. İngiltərədə fərdi pensiya planları olduqca geniş yayılıb və insanların gələcək maliyyə müstəqilliyini təmin etməsi üçün təşviq edilir.
Avropada ümumi pensiya yaşı tendensiyasına uyğun olaraq, İngiltərə sistemi də şəxslərə öz pensiyalarını planlaşdırmaq baxımından daha çox məsuliyyət yükləyən bir struktura malikdir. Ölkələrə görə pensiya yaşı siyasətləri incələndikdə, İngiltərənin artan ömür uzunluğunu nəzərə alan və gələcəyə yönəlik proaktiv yanaşma sərgilədiyi görülür.
ABŞ-də pensiya və sosial təminat
Ölkələrə görə pensiya yaşı müqayisəsində ABŞ-dəki sistemin bir çox ölkədən fərqli olduğu diqqət çəkir. “Sosial Təminat” adlanan sistem həm dövlət dəstəyini, həm də fərdi yığımları əhatə edən bir çərçivə təqdim edir. ABŞ-də pensiya yaşı şəxslərin Sosial Təminat hüquqlarını nə vaxt əldə edəcəyini müəyyənləşdirir və son illərdə mərhələli şəkildə artırılır.
Hazırkı tətbiqlərə görə ABŞ-də yaş həddi 66 ilə 67 arasında dəyişir. Bu yaş şəxsin doğum ilinə bağlıdır; məsələn, 1960-cı il və ondan sonra doğulanlar üçün pensiya yaşı 67 olaraq müəyyən edilib. Ölkələrə görə pensiya yaşı tətbiqlərindəki çeviklik ABŞ sistemində də özünü göstərir: şəxslər istəsələr 62 yaşından etibarən qismən pensiya ala bilirlər, lakin bu erkən seçim pensiya məbləğinin daimi olaraq azalmasına səbəb olur.
Bundan əlavə, ABŞ-də fərdi pensiya planları və investisiya alətləri dövlət dəstəyini tamamlayan mühüm rol oynayır. 401(k), IRA kimi fərdi hesablar çalışanlara öz yığımlarını idarə etmək və iş həyatından sonra gəlirlərini artırmaq imkanı yaradır. Təklif olunan bu çeviklik ABŞ sistemini ölkələrə görə pensiya yaşı müqayisəsində üstün edən əsas amillərdən biridir.
Yaponiyada pensiya yaşı
Yaponiya dünyada ən sürətlə qocalan əhaliyə sahib ölkələrdən biri olduğu üçün ölkələrə görə pensiya yaşı müzakirələrində xüsusi yer tutur. Yaponiyada pensiya yaşı əhali strukturu nəzərə alınaraq mərhələli şəkildə artırılır. Mövcud tətbiqlərə əsasən, Yaponiyada pensiya yaşı 69 olaraq müəyyən edilib. Qadın və kişi fərqi olmadan bu yaş həddi hamı üçün keçərli sayılır. Hökumət sistemi davamlı saxlamaq məqsədilə yaş həddini daha da artırmağı və 70 yaşına qədər işləməyi təşviq etməyi planlaşdırır.
Türkiyədə pensiya yaşı
Türkiyədə pensiya yaşı sığortaya başlama tarixinə və ödənilmiş sığorta günlərinin sayına görə dəyişir. 1999-cu ildən əvvəl sığortalı olanlar üçün pensiya yaşı daha aşağı olduğu halda, bu tarixdən sonra ölkələrə görə pensiya yaşı artımı tendensiyasına uyğun olaraq mərhələli şəkildə yüksəldilib. Mövcud tənzimləmələrə əsasən, Türkiyədə qadınlar üçün 58, kişilər üçün isə 60 olan pensiya yaşı 2048-ci ilə qədər mərhələli artımla hər iki cins üçün 65-ə çatdırıla bilər.
Dünya üzrə pensiya sistemləri olduqca mürəkkəbdir və hər ölkənin özünəməxsus şərtləri mövcuddur. Ölkələrə görə pensiya yaşı siyasətləri araşdırıldıqda, dövlət planlarının mühüm əsas təşkil etdiyi görülsə də, arzuladığınız işdən sonrakı həyata çatmaq üçün əlavə həll yollarına ehtiyac duya bilərsiniz. Bu baxımdan Türkiyə Həyat və Pensiya şirkətinin təqdim etdiyi fərdi pensiya planlarından yararlana bilərsiniz. Uzunmüddətli yığımlarınızla güclü maliyyə baza yaradaraq gələcəyə daha inamla baxa bilərsiniz. Eyni zamanda erkən pensiya şərtlərini də nəzərdən keçirə bilərsiniz.
