Cookie (Çərəzlər) Nədir? Nəyə Xidmət Edir?
Cookie Nədir?
İnternetdə bir veb saytına daxil olduqda, həmin sayt kompüterində “çərəz” adlanan kiçik bir fayl yerləşdirir. Bu fayllarda istifadəçi haqqında müəyyən məlumatlar yer alır. Bu məlumatlar, məsələn:
- Fərdiləşdirilmiş reklamlar göstərmək
- Giriş etdiyin seçimləri növbəti səfərdə yadda saxlamaq kimi məqsədlərlə istifadə edilir.
Çərəzlər 1994-cü ildə Netscape şirkəti tərəfindən elektron ticarətdə virtual səbət funksiyasını dəstəkləmək üçün hazırlanmışdır. “Magic cookie” anlayışı isə Lou Montulli tərəfindən veb tətbiqlərə uyğunlaşdırılaraq “web cookie” anlayışının yaranmasına səbəb olmuşdur.
Cookie Nəyə Xidmət Edir?
Bir çox istifadəçidə cookie-lər haqqında yanlış fikir formalaşıb. Əslində isə cookie-lərin veb saytların səmərəli işləməsi üçün bir çox vacib funksiyaları mövcuddur. Əsas istifadə sahələri:
- Sessiya idarəetməsi
- Fərdiləşdirmə
- İstifadəçi davranışlarının izlənməsi
Sessiya İdarəetməsi
Veb saytlar üzvlük detalları, hesab girişi və səbətdəki məhsullar kimi məlumatları çərəzlər vasitəsilə yaddaşda saxlayır. Eyni sayt daxilində gəzişərkən sayta giriş etdiyini müəyyən etmək üçün çərəzlərdən istifadə olunur.
Fərdiləşdirmə
Qaranlıq rejim, şrift ölçüsü, maraqlandığın mövzular kimi fərdi seçimlər cookie-lər vasitəsilə yadda saxlanılır. Nəticədə, növbəti ziyarətində daha fərdi təcrübə təqdim edilir.
İzləmə və Analiz
İstifadəçiləri narahat edən əsas məsələ izləmə məqsədilə istifadə olunan çərəzlərdir. Bu çərəzlər:
- Saytda keçirdiyin zamanı təhlil edir
- Maraqlarına uyğun hədəfli reklamlar göstərmək üçün istifadə olunur
Bu vəziyyət reklam təqibindən narahat olan istifadəçilər üçün narahatlıq yaradır:
Cookie İstifadəsi və Hüquqi Tənzimləmələr
İstifadəçilərin gizliliyini qorumaq üçün Avropa İttifaqında GDPR, ABŞ-da isə CCPA kimi qanunvericiliklər çərəzlərin istifadəsini qaydalarla tənzimləyir və müəyyən məhdudiyyətlər qoyur. Sayt sahibləri:
- Hansı çərəzləri istifadə etdiklərini
- Onların nə məqsədlə istifadə edildiyini
- İstifadəçidən razılıq alma zərurətini
açıq şəkildə bəyan etməlidir. Azərbaycanda da bu, KVKK uyğunluğu ilə tənzimlənir.
Cookie (Çərəz) İstifadəsi Nə Deməkdir?
Veb saytlar istifadəçiləri tanımaq üçün onların brauzerində kiçik fayllar saxlayır. Bunlar çərəz adlanır. Sayt, bu fayllar vasitəsilə:
- İstifadəçini və onun tercihlərini tanıyır
- Geri qayıtdıqda bu məlumatlara əsaslanaraq təkrar fərdi təcrübə təqdim edir
Çərəz Növləri Nələrdir?
Cookie-lər müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur. İki əsas baxımdan təsnif edilirlər:
İstifadə müddətinə görə:
Sessiya Çərəzləri (Session Cookies)
- Müvəqqəti saxlanılır
- RAM yaddaşında yerləşir
- Sessiya bitdikdə avtomatik silinir
Daimi Çərəzlər (Persistent Cookies)
- Cihazda saxlanılır
- Müəyyən istifadə müddəti var
- Davranışları izləmək üçün tez-tez istifadə olunur
Kim tərəfindən yaradıldığına görə:
Birinci Tərəf Çərəzlər (First-Party Cookies)
- İstifadə etdiyin sayt tərəfindən yaradılır
- Saytın düzgün işləməsi üçün vacibdir
- Sessiya və seçim məlumatlarını saxlayır
Üçüncü Tərəf Çərəzlər (Third-Party Cookies)
- Ziyarət etdiyin sayt xaricindəki digər saytlar tərəfindən yaradılır
- Reklam və analiz məqsədilə istifadə olunur
Digər Növlər
- Zombi çərəzlər və ya super çərəzlər – silindikdən sonra yenidən yaranır
- Təhlükəsizlik məqsədli (secure cookies) – daha güclü qorunma üçün istifadə edilir
Cookie-lərin (Çərəzlərin) Üstünlükləri Nələrdir?
Cookie istifadəsinin həm istifadəçilər, həm də veb sayt sahibləri üçün bir çox üstünlükləri mövcuddur. Əgər məqsədindən kənar istifadə olunmazsa və şəffaf şəkildə idarə edilərsə, çərəzlərin təqdim etdiyi əsas üstünlüklər bunlardır:
- Bəzən can sıxıcı görünsə də, reklamlar veb saytların fəaliyyətini davam etdirməsi üçün əsas gəlir mənbəyidir. Çərəzlər sayəsində sənə fərdiləşdirilmiş reklamlar təqdim olunur.
- Saytda etdiyin fərdiləşdirmələr — məsələn, seçdiyin tema və şrift ölçüsü — yadda saxlanılır və növbəti ziyarətində avtomatik tətbiq olunur.
- Marağında olan mövzulara bənzər yeni məzmunları kəşf etməyinə kömək edir. Axtarış nəticələri maraqlarına uyğunlaşdırılır.
Cookie-lərin Mənfi Tərəfləri Nələrdir?
Çərəzlərdən istifadənin bəzən mənfi nəticələri də ola bilər. Bunlar əsasən məxfilik və təhlükəsizlik sahəsində özünü göstərir:
- Çərəzlər məqsədindən kənar istifadə olunduqda, istifadəçi məxfiliyini pozur və təhlükəsizlik riskləri yaradır.
- İstifadəçilər özlərini izlənilir kimi hiss edə bilərlər.
- Zərərli çərəzlər istifadəçidən xəbərsiz məlumat toplaya bilər.
- Zombi çərəzlər adlandırılan bəzi çərəzlər silinsə belə, fərqli yerlərdə saxlanaraq yenidən yaranır və zərərli proqram kimi fəaliyyət göstərir.
Çərəzlər Necə İdarə Olunur?
Bu gün bütün müasir brauzerlər çərəzləri idarə etmək üçün seçimlər təqdim edir. İstifadəçi olaraq sən:
Hansı çərəzlərə icazə verdiyini görə, dəyişdirə və ya tamamilə silə bilərsən.
Çərəzlər Necə Aktivləşdirilir?
Bir veb saytına daxil olduqda, istifadəçiyə çərəzlərin istifadəsi ilə bağlı məlumat təqdim olunur. Bu zaman:
- Hər bir saytın cookie siyasəti göstərilir.
- Hər çərəz növü üçün razılıq verib-verməmək seçimi təqdim olunur.
Brauzerin “Gizlilik və Təhlükəsizlik” bölməsində üçüncü tərəf çərəzlərinə icazə verib-verməməyi öz seçiminə uyğun şəkildə tənzimləyə bilərsən. Buradan hansı saytın hansı çərəzlərə sahib olduğunu nəzarətdə saxlayıb dəyişiklik edə bilərsən.
Çərəzlər Necə Silinir?
- Çərəzləri həm ümumi şəkildə, həm də konkret veb saytlar üzrə silmək mümkündür.
- Ən çox istifadə edilən brauzerlərdə bu addımlar bənzər formada tətbiq olunur:
Chrome üçün Çərəz Ayarları
- Ayarlar > Gizlilik və təhlükəsizlik > Sayt parametrləri > Çərəzlər və sayt məlumatları
- “chrome://settings/privacy” yazaraq da birbaşa keçid edə bilərsən.
- Axtarış məlumatlarını təmizlə menyusundan bütün çərəzləri silmək mümkündür.
- Üçüncü tərəf çərəzləri bölməsindən icazə verdiyin çərəzləri nəzarətdə saxlaya bilərsən.
- İstəsən, üçüncü tərəf çərəzlərini tamamilə bloklaya bilərsən.
Firefox üçün Çərəz Ayarları
- Ayarlar > Gizlilik və təhlükəsizlik > Çərəzlər və sayt məlumatları
- about:preferences#privacy yazaraq bu bölməyə sürətli keçid edə bilərsən.
- Çərəzləri və sayt məlumatlarını silmək, idarə etmək və müəyyən saytlar üçün istisnalar təyin etmək mümkündür.
- Firefox-u hər dəfə bağladıqda çərəzlərin avtomatik silinməsini aktivləşdirə bilərsən.
Safari üçün Çərəz Ayarları
Apple cihazlarda Safari > Tercihlər > Gizlilik bölməsinə keç.
Buradan:
Bütün vebsayt çərəzlərini bloklaya
Mövcud çərəzləri görüntüləyib silə bilərsən.
Nəticə: Cookie-ləri Doğru İdarə Etmək Məxfiliyin Açarıdır
Cookie-lər istifadəçi təcrübəsini artırmaq və veb saytların daha yaxşı çalışması üçün vacibdir. Lakin onları düzgün idarə etmək və məlumatlı şəkildə razılıq vermək istifadəçinin məxfiliyini və təhlükəsizliyini qorumaq baxımından olduqca əhəmiyyətlidir.
